Bolalarning ota-onasidan mustaqil bo‘lishi, ya’ni emansipatsiya, O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligida belgilangan tartib va shartlar asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon voyaga yetmagan shaxsning to‘la muomala layoqatiga ega deb e’tirof etilishi orqali uning huquq va majburiyatlarini mustaqil amalga oshirishini anglatadi. Ushbu maqolada emansipatsiya tushunchasi, uning shartlari, tartibi va huquqiy oqibatlari haqida batafsil to‘xtalamiz.
Emansipatsiya tushunchasi
Emansipatsiya — bu voyaga yetmagan shaxsning qonuniy ravishda to‘la muomala layoqatiga ega deb tan olinishi bo‘lib, bu unga o‘z huquq va majburiyatlarini mustaqil ravishda amalga oshirish imkonini beradi. Emansipatsiya amalga oshirilgach, voyaga yetmagan shaxs ota-onasining yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning ruxsatisiz turli huquqiy harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega bo‘ladi. Masalan, shartnomalar tuzish, mol-mulkni boshqarish, biznes bilan shug‘ullanish va boshqa ko‘plab huquqlarni mustaqil amalga oshirishi mumkin.
Emansipatsiya shartlari
O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, emansipatsiya quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi:
-
Yosh chegarasi: Voyaga yetmagan shaxs kamida 16 yoshga to‘lgan bo‘lishi kerak.
-
Mehnat faoliyati: Emansipatsiyaga erishish uchun voyaga yetmagan shaxs mehnat shartnomasi (kontrakti) asosida ishlayotgan bo‘lishi yoki tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanayotgan bo‘lishi lozim.
-
Ota-onaning roziligi: Ota-onalar yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar emansipatsiyaga rozilik berishi zarur. Agar bunday rozilik bo‘lmasa, emansipatsiya sud tartibida amalga oshiriladi.
Emansipatsiya tartibi
Emansipatsiya jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
-
Ariza berish: Voyaga yetmagan shaxs ota-onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar bilan birgalikda yashash joyidagi vasiylik va homiylik organiga emansipatsiya to‘g‘risida ariza beradi.
-
Hujjatlarni taqdim etish: Ariza bilan birga quyidagi hujjatlar taqdim etiladi:
-
Voyaga yetmagan shaxsning tug‘ilganlik guvohnomasi nusxasi;
-
Mehnat shartnomasi yoki tadbirkorlik faoliyatini tasdiqlovchi hujjat nusxasi;
-
Ota-onalarning yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning rozilik xati.
-
-
Vasiylik va homiylik organining qarori: Taqdim etilgan hujjatlar asosida vasiylik va homiylik organi emansipatsiya to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Agar ota-onalarning roziligi mavjud bo‘lmasa yoki boshqa nizoli holatlar yuzaga kelsa, masala sud tartibida hal etiladi.
Emansipatsiyaning huquqiy oqibatlari
Emansipatsiya e’lon qilinganidan so‘ng, voyaga yetmagan shaxs to‘la muomala layoqatiga ega bo‘ladi va quyidagi huquqlarga ega bo‘ladi:
-
O‘z nomidan shartnomalar tuzish va ularni bajarish: Emansipatsiya qilingan shaxs o‘z nomidan shartnomalar tuzishi va ularni bajarishi mumkin. Bu unga iqtisodiy mustaqillik beradi.
-
Mol-mulkni mustaqil boshqarish va tasarruf etish: Shaxs o‘ziga tegishli mol-mulkni boshqarish va undan foydalanish huquqiga ega bo‘ladi.
-
Sudda o‘z manfaatlarini himoya qilish: Emansipatsiya qilingan shaxs o‘z manfaatlarini sudda mustaqil ravishda himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shuningdek, emansipatsiya qilingan shaxs o‘z harakatlari uchun to‘liq javobgar bo‘lib, qonunchilikda belgilangan tartibda javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu degani, u nafaqat o‘z huquqlarini amalga oshirishga haqli, balki o‘z majburiyatlarini ham to‘liq bajarishi lozim.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida bolalarning ota-onasidan mustaqil bo‘lishi, ya’ni emansipatsiya, qonunchilikda belgilangan shartlar va tartib asosida amalga oshiriladi. Bu jarayon voyaga yetmagan shaxsga to‘la muomala layoqatini berib, uning huquq va majburiyatlarini mustaqil amalga oshirish imkonini yaratadi. Emansipatsiya yoshlar uchun iqtisodiy va huquqiy mustaqillikka erishishning muhim bosqichidir, biroq bu bilan birga ularga katta mas'uliyat ham yuklanadi. Shu sababli, emansipatsiya jarayonida qatnashuvchi har bir tomon — ota-onalar, voyaga yetmagan shaxs va davlat organlari — o‘z vazifalarini to‘g‘ri tushunib, ularni mas'uliyat bilan bajarishi lozim.