O‘zbekistonda er-xotin o‘rtasidagi mulkiy nizolarni hal qilish masalalari Oila kodeksi va boshqa tegishli qonun hujjatlarida batafsil tartibga solingan. Nikoh davomida orttirgan mol-mulkni bo‘lish va umumiy mol-mulkni kimga qanday ulushda berish masalalari ko‘plab oilalarda paydo bo‘ladigan murakkab holatlardan biri hisoblanadi. Ushbu maqolada er-xotin o‘rtasidagi mulkiy nizolarni hal qilish usullari, umumiy mol-mulkni bo‘lish tartibi, nikoh shartnomasining ahamiyati va sud amaliyoti haqida batafsil ma’lumot beramiz.

Er va xotinning umumiy mol-mulki tushunchasi

O‘zbekiston Respublikasi Oila kodeksiga muvofiq, er va xotinning nikoh davomida orttirgan mol-mulklari, shuningdek, nikoh qayd etilgunga qadar bo‘lajak er-xotinning umumiy mablag‘lari hisobiga olingan mol-mulklari ularning birgalikdagi umumiy mulki hisoblanadi. Agar qonun yoki nikoh shartnomasida boshqacha hol ko‘rsatilmagan bo‘lsa, barcha mol-mulk er va xotinning birgalikdagi mulki deb hisoblanadi.

Umumiy mol-mulk tarkibiga quyidagilar kiradi:

  • Er va xotinning mehnat faoliyatidan, tadbirkorlik faoliyatidan orttirgan daromadlari;

  • Olingan pensiyalar, nafaqalar va boshqa pul tushumlari;

  • Umumiy daromadlar hisobiga olingan ko‘char va ko‘chmas ashyolar, qimmatli qog‘ozlar, paylar, omonatlar va boshqa mol-mulklar.

Bunda mol-mulk er yoki xotindan qaysi birining nomiga rasmiylashtirilganligi yoki pul mablag‘lari qaysi biri tomonidan kiritilganligi ahamiyat kasb etmaydi. Bu mulklar, agar boshqa tartib belgilanmagan bo‘lsa, teng ulushda hisoblanadi.

Er va xotinning shaxsiy mol-mulki

Ba‘zi mol-mulklar er yoki xotinning shaxsiy mulki hisoblanadi va umumiy mulkka kiritilmaydi. Bunday mulklar quyidagilardir:

  • Nikohga qadar er yoki xotinga tegishli bo‘lgan mol-mulk;

  • Nikoh davomida hadya, meros tariqasida yoki boshqa bepul bitimlar asosida olingan mol-mulk;

  • Shaxsiy foydalanishdagi buyumlar (masalan, kiyim-bosh, poyabzal), garchi ular umumiy mablag‘ hisobiga olingan bo‘lsa ham.

Biroq, nikoh davomida umumiy mablag‘lar hisobiga olingan qimmatbaho buyumlar va zeb-ziynatlar umumiy mulkka kiradi.

Umumiy mol-mulkni bo‘lish tartibi

Er va xotinning umumiy mol-mulki ularning o‘zaro kelishuvi asosida bo‘linishi mumkin. Kelishuv notarial tartibda tasdiqlanishi tavsiya etiladi, chunki bu kelgusidagi nizolardan saqlanish uchun ishonchli huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Agar kelishuvga erishilmasa, mol-mulk sud orqali bo‘linadi.

Sud umumiy mol-mulkni bo‘lishda quyidagi jihatlarni inobatga oladi:

  • Har bir tarafning mol-mulkdan qaysi qismini olish huquqi aniqlanadi;

  • Agar er yoki xotinga ulushidan oshiq qiymatga ega bo‘lgan mol-mulk berilsa, ikkinchi tomon uchun pul yoki boshqa kompensatsiya belgilanishi mumkin;

  • Voyaga yetmagan bolalar ehtiyoji uchun olingan buyumlar bo‘linmaydi va bolalar bilan yashayotgan ota-onaga kompensatsiyasiz beriladi;

  • Umumiy mol-mulkdan voyaga yetmagan bolalar nomiga qo‘yilgan omonatlar bolalarga tegishli hisoblanadi va bo‘linishda e’tiborga olinmaydi.

Sud, shuningdek, er va xotinning umumiy mol-mulkidagi ulushlarni teng deb hisoblaydi, agar nikoh shartnomasida boshqacha hol nazarda tutilmagan bo‘lsa. Biroq, voyaga yetmagan bolalar manfaatlari yoki taraflardan birining e’tiborga loyiq ehtiyojlari bo‘lsa, sud ulushlar tengligidan chekinishi mumkin.

Nikoh shartnomasining ahamiyati

Nikoh shartnomasi er va xotinning nikoh davridagi va (yoki) nikoh bekor qilingandan keyingi mol-mulk huquqlarini belgilovchi kelishuv hisoblanadi. Bu shartnoma nikoh tuzilganidan keyin istalgan vaqtda tuzilishi mumkin va unda quyidagilar nazarda tutilishi mumkin:

  • Er va xotinning mavjud yoki kelgusida orttiriladigan mol-mulkiga bo‘lgan huquqlari rejimi (birgalikdagi, ulushli yoki alohida mulk);

  • Har birining umumiy mol-mulkni shakllantirishga qo‘shadigan hissasi;

  • Mol-mulkni o‘zaro ta‘minlash tartibi va usullari;

  • Nikoh bekor qilinganda mol-mulkni bo‘lish tartibi.

Nikoh shartnomasi taraflarning huquqlarini cheklovchi, jumladan, ularning sudga murojaat qilish huquqlarini cheklovchi, shaxsiy nomulkiy munosabatlarini tartibga soluvchi yoki mehnatga layoqatsiz ta‘minot olishga muhtoj tarafning huquqlarini cheklovchi qoidalarni o‘z ichiga olmaydi.

Sud amaliyoti va muhim jihatlar

Er-xotin o‘rtasidagi mulkiy nizolarni hal qilishda sudlar Oila kodeksi va boshqa tegishli qonun hujjatlariga amal qiladi. Sudlar, shuningdek, Oliy sud Plenumining qarorlariga tayanadi. Masalan, sud amaliyotida er-xotin o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda quyidagi omillar inobatga olinadi:

  • Mol-mulkning kelib chiqishi: Mol-mulkning nikohdan oldin yoki nikoh davomida orttirilgani aniqlanadi.

  • Mol-mulkning rasmiylashtirilishi: Mol-mulk qaysi birining nomiga rasmiylashtirilganligi ahamiyat kasb etmaydi.

  • Bolalar manfaatlari: Voyaga yetmagan bolalar ehtiyoji uchun olingan buyumlar bo‘linmaydi va bolalar bilan yashayotgan ota-onaga beriladi.

  • Nikoh shartnomasi mavjudligi: Agar nikoh shartnomasi mavjud bo‘lsa, mol-mulkni bo‘lishda uning shartlari inobatga olinadi.

  • Da‘vo muddati: Nikohdan ajralgan er-xotinning umumiy mol-mulkni bo‘lish to‘g‘risidagi talablariga nisbatan uch yillik da‘vo muddati qo‘llaniladi.

Sudlar er-xotin o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda ularni yarashtirish choralarini ko‘rishga ham harakat qiladi. Bunda nikohdan ajratishning salbiy oqibatlari, jumladan, farzandlarning tarbiyasiga ta‘siri, moddiy va huquqiy holatlar tushuntiriladi.

Xulosa

Er-xotin o‘rtasidagi mulkiy nizolarni hal qilishda qonuniy hujjatlar va sud amaliyoti qoidalariga rioya qilish muhimdir. Bu esa nizolarni adolatli va qonuniy hal etishga yordam beradi. Nikoh shartnomasi esa taraflarning mol-mulk masalalarini oldindan tartibga solishga yordam berib, kelgusidagi nizolarni oldini oladi. Shu sababli, er va xotin o‘rtasidagi mulkiy nizolarni hal qilishda huquqiy asoslarga tayangan holda ish tutish va zarur hollarda yuridik maslahat olish tavsiya etiladi.