Ishdan bo‘shatilish - bu ko‘pchilik uchun qiyin va murakkab jarayon bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi xodimning ish faoliyati tugashi jarayonida himoya qiluvchi bir qator huquqlarni va ish beruvchining majburiyatlarini belgilaydi. Ushbu maqolada ishdan bo‘shatilishning qonuniy asoslari va xodimlarning himoya huquqlari haqida batafsil ma‘lumot beriladi.
Ishdan bo‘shatilishning qonuniy asoslari
Ishdan bo‘shatilish uchun qonuniy asoslar Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. Quyidagi holatlar ishdan bo‘shatilish uchun asos bo‘lishi mumkin:
-
Ish beruvchi tashabbusi bilan - Mehnat kodeksining 100-moddasiga ko‘ra, ish beruvchi tomonidan xodim ishdan bo‘shatilishi mumkin. Buning uchun quyidagi shartlar bo‘lishi kerak:
-
Xodimning malakasi yoki mehnat natijalari lavozim talablariga mos kelmasligi;
-
Tashkilotning tugatilishi yoki shtatlar qisqartirilishi;
-
Xodim tomonidan intizomiy jazolar qoidabuzarliklar tufayli ko‘p marotaba qo‘llanilgan bo‘lsa.
-
-
Xodim tashabbusi bilan - Xodim o‘z tashabbusi bilan, sababi bor yoki sababsiz ravishda ishdan bo‘shash huquqiga ega. Buning uchun xodim ish beruvchini oldindan xabardor qilishi kerak (odatda 2 hafta oldin).
-
Tomonlarning o‘zaro kelishuvi bilan - Ish beruvchi va xodimning o‘zaro kelishuvi asosida mehnat shartnomasi bekor qilinishi mumkin. Bu holda tomonlar o‘zaro rozilik bildiradilar va shartnoma belgilangan sanada tugatiladi.
-
Muddatli mehnat shartnomasining tugashi - Agar xodim bilan tuzilgan shartnoma ma'lum bir muddatga bo‘lsa, ushbu muddat tugaganida shartnoma ham tugatiladi.
Xodim huquqlari
Xodimlarning huquqlari Mehnat kodeksi bilan himoyalangan bo‘lib, ularni quyidagi asosiy nuqtalarda ko‘rish mumkin:
-
O‘z huquqlarini himoya qilish: Xodim ishdan bo‘shatilganda, u o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilish huquqiga ega. Agar xodim ishdan noqonuniy ravishda bo‘shatilgan deb hisoblasa, sudga murojaat qilib, ish joyini tiklash yoki ma'naviy va moddiy zarar uchun kompensatsiya talab qilishi mumkin.
-
Ishdan bo‘shatilish haqidagi oldindan ogohlantirish: Mehnat kodeksiga muvofiq, ish beruvchi xodimni ishdan bo‘shatish niyatida bo‘lsa, uni oldindan ogohlantirishi kerak. Odatda, bu muddat kamida bir oy bo‘lishi lozim.
-
Kompensatsiya va nafaqa olish huquqi: Agar ish beruvchi tashabbusi bilan xodim ishdan bo‘shatilsa, u holda xodim mehnatga layoqatli emasligi yoki shtat qisqarishi tufayli bo‘shatilgan taqdirda, kompensatsiya to‘lovi olish huquqiga ega.
-
Xodimning noroziligi va sudga murojaat qilish huquqi: Xodim ishdan bo‘shatilish to‘g‘risidagi qarordan norozi bo‘lsa, sudga murojaat qilib, ushbu qarorni qayta ko‘rib chiqishni talab qilish huquqiga ega.
Xulosa
Ishdan bo‘shatilish jarayoni xodim va ish beruvchi uchun ham mas'uliyatli bo‘lishi kerak. Mehnat kodeksida belgilangan huquq va majburiyatlarga rioya qilish, ishdan bo‘shatilgan xodimning huquqlarini himoya qilishga yordam beradi. Xodim o‘z huquqlarini yaxshi bilishi va zarurat bo‘lganda, qonuniy choralarni ko‘rishi muhimdir. Shu sababli, har bir xodim o‘z huquqlaridan xabardor bo‘lishi va kerak bo‘lganda ulardan foydalanishi kerak.