Majburiy mehnat O'zbekiston Respublikasining qonunchiligida taqiqlangan va mehnat erkinligi tamoyiliga asoslangan jamiyat qurishda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Har bir fuqaro o'z mehnat qobiliyatini erkin tasarruf etishi, o'z ixtiyoriga ko'ra ish tanlashi va mehnat shartlarini erkin belgilashi mumkin. Ushbu huquqlar davlat tomonidan kafolatlanadi va himoya qilinadi.
O'zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga ko'ra, har qanday majburiy mehnat taqiqlanadi. Majburiy mehnat deganda jismoniy yoki ruhiy tahdid ostida, shaxsning o'z roziligisiz bajarilishi talab qilinadigan ish tushuniladi. Bu degani, fuqarolarni o'z xohishlariga zid ravishda ishga majburlash qonuniy emas va bunday holatlar sodir bo'lganda qonuniy javobgarlik qo'llanilishi mumkin.
Majburiy mehnat quyidagi holatlarda amalga oshirilgan bo'lsa, u qonuniy hisoblanmaydi:
-
Harbiy xizmatni bajarish. Umumiy harbiy majburiyat va muqobil xizmatni o'z ichiga olgan holda majburiy xizmat bajarish majburiy mehnat hisoblanmaydi.
-
Favqulodda holatlar. Tabiiy ofatlar, favqulodda holatlar yoki harbiy holat e'lon qilingan vaqtlarda davlat tomonidan belgilangan xizmatlar ham majburiy mehnatga kirmaydi.
-
Sud qarori bilan amalga oshiriladigan mehnat. Sud tomonidan qonuniy kuchga kirgan qaror asosida belgilangan mehnat majburiy mehnat hisoblanmaydi.
Majburiy mehnatni taqiqlash fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, inson sha'ni va qadr-qimmatini saqlashga xizmat qiladi. Mehnat qilish erkinligi deganda, har kimning o'z mehnat qobiliyatlarini ixtiyoriy ravishda amalga oshirishi, kasb va faoliyat turini erkin tanlashi tushuniladi. Shuningdek, xodimlar va ish beruvchilar o'rtasida mehnat shartnomasini tuzish erkinligi ham qonun bilan kafolatlanadi.
Majburiy mehnatni taqiqlash nafaqat xodimlarning huquqlarini himoya qilish, balki ish beruvchilarning ham majburiyatlarini aniqlashtiradi. Ish beruvchilar xodimlarni mehnatga majburlash o'rniga, ularga qulay va xavfsiz ish sharoitlarini yaratib berishi kerak. Shu bilan birga, xodimlar ham o'z zimmasiga olingan mehnat majburiyatlarini bajarishlari lozim.
Davlat tomonidan bu sohada ko'rilayotgan chora-tadbirlar mehnat bozorining barqaror rivojlanishi va fuqarolarning huquqlarini ta'minlashga qaratilgan. Shuning uchun har bir fuqaro o'z huquqlarini bilishi va himoya qilishi muhimdir. Majburiy mehnat holatlariga duch kelgan har bir kishi tegishli davlat organlariga murojaat qilib, o'z huquqlarini talab qilishga haqlidir.