Bugungi zamonaviy mehnat munosabatlari doirasida ijtimoiy sheriklik tizimi mehnat bozorining barqaror rivojlanishining muhim asoslaridan biri bo'lib hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksida xodimlar va ish beruvchilarning ijtimoiy sheriklikdagi vakilligi, ularning huquqlari, majburiyatlari va faoliyatini tartibga soluvchi normalar muhim o'rin egallaydi. Ushbu maqolada Mehnat kodeksining 5-6 boblarida belgilangan ijtimoiy sheriklik tizimining asosiy jihatlarini tahlil qilamiz.

Xodimlarning vakilligi tizimi

O'zbekiston Mehnat Kodeksining 42-moddasi xodimlarning vakilligini belgilaydi. Xodimlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish tizimi quyidagi uch darajada amalga oshiriladi:

  1. Boshlang'ich darajada - kasaba uyushmasi qo'mitasi tomonidan;
  2. Hududiy va tarmoq darajalarida - tegishli kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari va bo'linmalari orqali;
  3. Respublika darajasida - respublika kasaba uyushmalari birlashmalari tomonidan.

Kodeksda alohida ta'kidlanishicha, xodimlarning va ish beruvchilarning manfaatlarini aynan bitta vakillik organi ifoda etishi hamda himoya qilishi mumkin emas. Bu prinsip manfaatlar to'qnashuvini oldini olish va har bir tomon manfaatlarining to'liq himoya qilinishini ta'minlashga qaratilgan.

Xodimlar vakillarining huquqlari

Mehnat Kodeksining 43-moddasida xodimlar vakillarining keng huquqlari belgilab berilgan. Ushbu huquqlar qatoriga quyidagilar kiradi:

  • Jamoa muzokaralarini olib borish va jamoa kelishuvlarini tuzish;
  • Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish masalalarini hal qilishda ishtirok etish;
  • Tashkilotning ichki normativ hujjatlarini ishlab chiqishda qatnashish;
  • Mehnat qonunchiligi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshirish;
  • Mehnat to'g'risidagi huquqiy hujjatlarni tayyorlash bo'yicha takliflar kiritish;
  • Ommaviy ishdan ozod etishni to'xtatish to'g'risida takliflar berish;
  • Zarur axborotlarni olish va ish joylariga moneliksiz tashrif buyurish;
  • Mehnat nizolarini hal etish organlarida xodimlarning manfaatlarini himoya qilish;
  • Ish beruvchilarning qarorlari ustidan sudga shikoyat qilish.

Biroq, qonunda xodimlar vakillarining huquqlarni amalga oshirishi ish beruvchilarning ish samaradorligini pasaytirmasligi va belgilangan ish tartibini buzmasligi kerakligi ham ta'kidlangan.

Xodimlar vakillarining huquqiy kafolatlari

Kodeksning 44-moddasi xodimlar vakillari tarkibiga saylangan shaxslarga maxsus mehnat kafolatlarini belgilaydi. Bu kafolatlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:

  • Vakillik organlari a'zolarini ish beruvchilar tomonidan ta'qib qilinishdan himoyalanish;
  • Vakillik organlari a'zolariga nisbatan intizomiy jazo choralarini qo'llash va ular bilan tuzilgan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun tegishli vakillik organining oldindan roziligini olish zarurligi;
  • Vakillik organi rahbariga nisbatan qo'shimcha himoya choralari;
  • Saylanganlik tufayli ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilgan xodimlarga vakolatlari tugaganidan keyin avvalgi ishi (lavozimi) yoki boshqa teng ish (lavozim) berish kafolati.

Ish beruvchilarning majburiyatlari

45-moddada ish beruvchilarning xodimlar vakillarining faoliyatini ta'minlash bo'yicha majburiyatlari belgilangan:

  • Xodimlar vakillarining huquqlarini hurmat qilish va faoliyatiga ko'maklashish;
  • Xodimlar manfaatlariga daxldor qarorlarni qabul qilishdan oldin maslahatlashuvlar o'tkazish;
  • Vakillarning takliflarini o'z vaqtida ko'rib chiqish;
  • Vakillarni ish joylariga moneliksiz kiritish;
  • Zarur axborotni bepul taqdim etish;
  • Zarur shart-sharoitlar yaratish;
  • Ishlab chiqarishdagi ishidan ozod etilmagan vakillarga xodimlar manfaatlarini ifodalash uchun vaqt berish (ish haftasi soatlari miqdorining o'ttiz foizidan kam bo'lmasligi kerak);
  • Jamoa kelishuvlarida, jamoa shartnomasida belgilangan maqsadlar uchun mablag'lar ajratish.

Ijtimoiy sheriklik organlari

Mehnat kodeksining 6-bobi ijtimoiy sheriklik organlarini tartibga soladi. 48-moddaga muvofiq, ijtimoiy sheriklik organlari tizimini boshlang'ich, hududiy, tarmoq va respublika darajalarida tuziladigan ijtimoiy-mehnat masalalari bo'yicha komissiyalar tashkil etadi.

Bu komissiyalar quyidagi tartibda tashkil etiladi:

  1. Boshlang'ich darajada - xodimlar va ish beruvchining teng sonli vakillaridan ikki tomonlama komissiya;
  2. Hududiy va tarmoq darajalarida - ikki tomonlama yoki uch tomonlama komissiyalar;
  3. Respublika darajasida - xodimlar va ish beruvchilarning teng sonli vakillaridan, shuningdek O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining vakillaridan uch tomonlama komissiya.

Ijtimoiy-mehnat masalalari bo'yicha komissiyalarning vakolatlari

Komissiyalarning asosiy vakolatlari quyidagilarni o'z ichiga oladi:

  • Jamoa kelishuvlari va shartnomalarini ishlab chiqish, qabul qilish va ijro etish;
  • Zarur axborot va materiallarni olish;
  • Mutaxassislar va ekspertlarni taklif etish;
  • Jamoa kelishuvlari va shartnomalar bajarilishining borishi ustidan nazoratni amalga oshirish;
  • Jamoa kelishuvlariga o'zgartish va qo'shimchalar kiritish bo'yicha takliflar ishlab chiqish;
  • Qonunchilik hujjatlari loyihalarini muhokama qilishda ishtirok etish;
  • Xalqaro mehnat standartlarini qo'llashga ko'maklashish;
  • Kelishmovchiliklarni hal qilishga ko'maklashish.

Xulosa

O'zbekiston Mehnat kodeksidagi ijtimoiy sheriklik tizimi xodimlar va ish beruvchilar o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solish, ularning o'zaro kelishuvlarga erishishi va manfaatlarni muvozanatlashtirish uchun muhim mexanizmdir. Bu tizim mehnat bozorida barqarorlikni ta'minlash, mehnat huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga ko'maklashish uchun zarur huquqiy asoslarni yaratadi.