O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi soliqlar va yig‘imlarni belgilash, ularni joriy etish, bekor qilish hamda hisoblash va to‘lash bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy hujjatdir. Soliq organlari tomonidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar ushbu kodeksning qoidalari asosida amalga oshiriladi. Ushbu maqolada soliq organlarining tekshiruvlarni qanday tartibda amalga oshirishlari, ularning huquqlari va soliq to‘lovchilarning majburiyatlari haqida batafsil ma’lumot beramiz.

Tekshiruvlarning turlari

Soliq organlari soliq to‘lovchilarni nazorat qilish uchun turli xil tekshiruvlar o‘tkazish huquqiga ega. Ushbu tekshiruvlar quyidagicha tasniflanadi:

  1. Sayyor tekshiruvlar: Bu turdagi tekshiruvlar soliq to‘lovchining joyiga borib amalga oshiriladi va ularning moliyaviy hujjatlari, buxgalteriya hisobotlari tekshiriladi.

  2. Kameral tekshiruvlar: Soliq organlari tomonidan soliq deklaratsiyalari va boshqa moliyaviy hujjatlar joyidan turib o‘rganiladi. Bu turdagi tekshiruvlar soliq to‘lovchining ofisiga bormasdan amalga oshiriladi.

  3. Tematik tekshiruvlar: Maxsus mavzuga oid (masalan, faqat qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha) tekshiruvlar o‘tkaziladi. Bu turdagi tekshiruvda soliq to‘lovchining faqat ma'lum bir soliq turi bilan bog‘liq faoliyati tekshiriladi.

Tekshiruvlarni o‘tkazish tartibi

Soliq organlari tekshiruvlarni quyidagi bosqichlarda amalga oshiradi:

  1. Tekshiruv boshlanishidan oldin xabardor qilish: Soliq organlari tekshiruv boshlanishidan oldin soliq to‘lovchini xabardor qilishi kerak. Xabarnoma rasmiy ravishda yuboriladi va unda tekshiruvning turi, muddati va maqsadi ko‘rsatiladi.

  2. Tekshiruv o‘tkazish muddati: Tekshiruvning davom etish muddati Soliq kodeksida aniq belgilangan. Tekshiruv muddati o‘rtacha 30 kunni tashkil etadi, ammo ayrim hollarda bu muddat uzaytirilishi mumkin. Muddati uzaytirilganda, soliq to‘lovchi bu haqda rasmiy xabarnoma olishi kerak.

  3. Hujjatlarni taqdim etish: Soliq to‘lovchilar tekshiruv davomida soliq organlariga kerakli hujjatlarni taqdim etishi shart. Bu hujjatlar ichiga buxgalteriya hisobotlari, bank ko‘chirmalari, soliq deklaratsiyalari va boshqa moliyaviy ma'lumotlar kiradi.

  4. Tekshiruv natijalari bo‘yicha xulosa: Tekshiruv yakunida soliq organlari tekshiruv natijalarini soliq to‘lovchiga yozma ravishda taqdim etadi. Agar tekshiruvda qonunbuzarlik aniqlansa, soliq to‘lovchiga belgilangan muddat ichida bu qonunbuzarliklarni bartaraf etish talab qilinadi.

Soliq organlarining huquqlari

Soliq organlari soliq to‘lovchilarni tekshirish jarayonida keng vakolatlarga ega. Ular quyidagi huquqlarga ega:

  • Soliq to‘lovchidan barcha zaruriy hujjatlarni talab qilish.

  • Moliyaviy va buxgalteriya hisobotlarini ko‘zdan kechirish.

  • Tekshiruv davomida aniqlangan qonunbuzarliklar yuzasidan tegishli choralar ko‘rish.

Soliq to‘lovchilarning huquqlari va majburiyatlari

Soliq to‘lovchilar ham o‘z huquqlari va majburiyatlariga ega. Ularning asosiy huquqlari quyidagilardan iborat:

  • Soliq organlarining tekshiruv harakatlari haqida oldindan xabardor bo‘lish.

  • Tekshiruv jarayonida qonuniy manfaatlarini himoya qilish.

  • Soliq organlari tomonidan huquqbuzarliklar sodir etilgan taqdirda, sudga murojaat qilish.

Soliq to‘lovchilarning majburiyatlari esa tekshiruvga taalluqli hujjatlarni taqdim etish va soliq organlari talablariga rioya qilishdan iboratdir.

Tekshiruv natijalariga e'tiroz bildirish tartibi

Agar soliq to‘lovchi tekshiruv natijalari bilan rozi bo‘lmasa, u holda belgilangan muddat ichida soliq organining xulosasiga e'tiroz bildirish huquqiga ega. E'tiroz soliq organlariga yozma shaklda taqdim etilishi va unda nizo sabablarini ko‘rsatishi kerak. Agar soliq to‘lovchi soliq organi bilan kelisha olmasa, u holda sudga murojaat qilishi mumkin.

Xulosa

Soliq organlari tomonidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar soliq qonunchiligiga rioya qilinishini ta'minlashda muhim vositadir. Tekshiruv jarayonida soliq to‘lovchilar o‘z huquqlari va majburiyatlarini bilishi hamda soliq organlari tomonidan qonunchilikka rioya qilinishini ta'minlashi zarur. Shu orqali soliq to‘lovchilarning huquqlari himoya qilinadi va soliq tizimining samaradorligi oshiriladi.