Kirish
Bugungi kunda sun’iy intellekt (AI) tomonidan yaratilgan asarlar — matn, surat, musiqa, dizayn — ko‘plab sohalarda keng qo‘llanilmoqda. ChatGPT, Midjourney, DALL·E kabi platformalar yordamida oddiy foydalanuvchilar ham originalga o‘xshash ijodiy mahsulotlar yarata olmoqda. Ammo shunday savol paydo bo‘ladi: bunday asarlarning muallifi kim? AI o‘zi muallifmi yoki uni ishlatgan insonmi? Bu savol bugungi huquqiy tizim oldida jiddiy muammo sifatida turibdi.
Ushbu maqolada biz O‘zbekiston va AQSH qonunchiligi misolida AI tomonidan yaratilgan asarlarning mualliflik huquqi qanday tartibga solinayotganini tahlil qilamiz.
AI muallif bo‘la oladimi? – Nazariy asos
Mualliflik huquqi tarixan faqat inson ijodiga asoslanadi. Berilgan asarda shaxsiy mehnat, ijodiy yondashuv va sub’ektiv tafakkur bo‘lishi talab etiladi. AI esa — bu algoritm, ya’ni shaxs emas. Shuning uchun, ko‘plab mamlakatlarda AI yaratgan kontentga mualliflik huquqi berilmaydi.
AQSH qonunchiligi: “faqat inson” printsipi
AQSHda mualliflik huquqi masalasini U.S. Copyright Office va federal sudlar belgilaydi. 2022-yilda “Zarya of the Dawn” nomli AI yordamida yaratilgan komiks muallifi mualliflik huquqi olishga harakat qilgan, biroq U.S. Copyright Office bu asarni ro‘yxatdan o‘tkazishni rad etdi. Sabab? Asarning asosiy qismi sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan va inson ijodi elementlari yetarli emas.
🔹 AQSHda mualliflik huquqi olish uchun "human authorship" (inson muallifligi) talab qilinadi.
🔹 AI yaratgan asar, agar inson faqat buyruq bergan bo‘lsa, huquq himoyasidan mahrum bo‘ladi.
🔹 Faqat inson tomonidan tahrirlangan, moslashtirilgan yoki asosli ijodiy hissa qo‘shilgan bo‘lsa, inson muallif deb tan olinadi.
O‘zbekiston qonunchiligi: AI haqida sukutda
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni (2006-yil, yangi tahriri 2021-yil)da AI haqida bevosita biror norma mavjud emas. Biroq quyidagilar muhim:
- 6-modda: muallif — “asarning ijodiy mehnati bilan yaratuvchisi hisoblanadi”
- AI — bu shaxs emas, ya’ni muallif bo‘la olmaydi.
- Hozirda amalda AI yaratgan asarlarning huquqiy maqomi aniq belgilanmagan.
Ya’ni, O‘zbekistonda ham AI tomonidan yaratilgan asarlarning egasi kim bo‘lishi kerakligi masalasida huquqiy bo‘shliq mavjud.
Kim egalik qiladi? — Amaliy tafovutlar
|
Mamlakat |
AI yaratgan asarga mualliflik huquqi beriladimi? |
Muallif kim hisoblanadi? |
|
AQSH |
Yo‘q |
Faqat inson ijodi bo‘lsa |
|
O‘zbekiston |
Huquqiy jihatdan ochiq masala |
Qonunchilikda aniqlik yo‘q |
Bu farq, ayniqsa xalqaro kontent yaratuvchilari, IT kompaniyalar va huquqshunoslar uchun muhim ahamiyatga ega. Global platformalarda kontent tarqatish va monetizatsiya qilishda huquqiy muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Xulosa va takliflar
Sun’iy intellekt texnologiyalari rivojlanib borar ekan, mualliflik huquqi ham zamonaviy talablarga moslashishi zarur. O‘zbekiston qonunchiligida AI tomonidan yaratilgan asarlarning huquqiy maqomini quyidagicha tartibga solish taklif etiladi:
- AI vositasida yaratilgan asar uchun inson ijodiy ishtiroki aniqlansa, shu shaxs muallif sifatida tan olinsin.
- AI tomonidan yaratilgan asarlar uchun alohida “tashabbus egasi” (prompt author yoki AI operator) tushunchasi joriy qilinsin.
- Raqamli huquq va AI huquqi bo‘yicha maxsus qonun loyihasi ishlab chiqilsin.
- AQSH, Yevropa, Janubiy Koreya tajribasidan foydalanilgan holda normativ hujjatlar ishlab chiqilsin.
Shuningdek, yuristlar, ijodkorlar va IT sohasidagi mutaxassislar bu mavzuda doimiy muhokama yuritishlari, qonunchilikka amaliy takliflar berishlari muhimdir. Zero, kelajak huquqiy tizimi texnologiya bilan birga rivojlanadi.
Muallif:
Shokhjakhon Abudusattorov